Kolekcjonerstwo polskie w XVI–XVIII w. Część 1
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21452307Słowa kluczowe:
skarbiec, Wunderkamera, Kunstkamera, gabinet osobliwości, gabinet historii naturalnej, kolekcjonerstwo, Grand TourAbstrakt
Nowożytne kolekcjonerstwo rozwinęło się w XVI w., gdy zaczęto tworzyć Kunstkamery i Wunderkamery, znane obecnie jako gabinety osobliwości. Zawarte w nich zbiory były swoistym encyklopedycznym obrazem świata, przy gabinetach funkcjonowały biblioteki oraz miejsca związane z rozwojem nauki: ogrody botaniczne i obserwatoria astronomiczne. Kolekcjonerzy chcieli poznawać i opisywać otaczającą ich rzeczywistość, niezwykłe przedmioty odzwierciedlały ich zainteresowania oraz postęp wiedzy w danej epoce, przejawiający się w badaniach nad starożytnością, wyprawach przyrodniczych i odkrywaniu nowych lądów, związane były również z alchemią i poszukiwaniem kuriozów, w ich zbiorach współistniały: nauka, legenda i sztuka. W XVIII w., wraz z rozwojem nauki, powstawały gabinety historii naturalnej. Moda na zgłębianie wiedzy była tak powszechna, że nie tylko arystokracja i monarchowie, ale także mieszczanie, naukowcy, aptekarze oraz kupcy posiadali własne kolekcje. Nastąpiła znacząca zmiana wobec zainteresowania światem przyrody. Powstające wówczas liczne gabinety historii naturalnej, rozpowszechnione szczególnie we Włoszech, Francji, Niemczech i Anglii, ale również i w Polsce, związane były ściśle z rozwojem nauk przyrodniczych.
Bibliografia
AGAD, AR XXV, Inwentarze Dóbr Radziwiłłowskich, nr 4710.
AGAD, AR XXVI, Rejestry Skarbców i Wszelkiego Ruchomego Majątku, sygn. 947, s. 2, Diariusz 18 I 1748; Pisma, s. 93, 102, 105 – 106, Diariusz 5 VIII 1748, 30 XII 1749.
AGAD, AR XXVI, Rejestry Skarbców i Wszelkiego Ruchomego Majątku, sygn. 947, s. 2.
Pisma, s. 94, 99, 103.
AGAD, AR, dz. VI, Diariusze, sygn. II–81.
AGAD, AR, dz. XXVI, sygn. 45, Rejestry Skarbców i Wszelkiego Ruchomego Majątku.
AR XXVI, Rejestry Skarbców i Wszelkiego Ruchomego Majątku, sygn. 442, 480, 506.
Ciąg dalszy z okresu 6 I – 31 XII 1748 r., Biblioteka Polska w Paryżu, sygn. 25; Diariusz 16 XII 1748, 30 VII 1749.
Diariusz zaczęty roku 1747 przeze mnie Xcia Radziwiłła Podczaszego W. Ks. Lgo., pana i dziedzica całej Słuszczyzny do 5 I, Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, sygn. 2277 II.
Herrn Doct. Johann Philipp Brayne nachgelassenen beruhmten Naturalien Cabinets welches in Danzing in der Langgasse für baares Danzinger Geld den 1765 etc.Testament Zygmunta Augusta. Podstawę tego opracowania stanowił XVII-wieczny odpis testamentu z Biblioteki Kórnickiej, sygn. Ms. F. BK 274.
Zbiory specjalne Biblioteki Gdańskiej PAN, sygn. Ua6802.
Albertrandi J.C., Rykaczewski E., Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690, t. 2, Księgarnia B. Behra, Berlin–Poznań 1864.
Fedorowicz Z., Zoologia w Gdańsku w stuleciach XVII i XVIII, Ossolineum, Wrocław 1968
Folga-Januszewska D., Rottermund A. (red.), Skarby Rzeczypospolitej. Z dziejów kolekcjonerstwa sztuki w Polsce od XIII do końca XVIII wieku, Wydawnictwo „BoSz”, Olszanica 2003.
Grzęda M., Zygmunt August i jego kunstkamera. Przyczynek do studiów nad patronatem artystycznym ostatniego Jagiellona na polsko-litewskim tronie, [w:] R. Rusnak (red.), Zygmunt II August i kultura jego czasów. W pięćsetlecie urodzin ostatniego Jagiellona na polsko-litewskim tronie, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2022, s. 296–328.
Heweliusz J., Selenographia sive lunae descriptio, Gedani, Gdańsk 1647.
Hruszowiec E., Fenomen gabinetów osobliwości w Rzeczypospolitej i Rosji na przykładzie kolekcji rodzinnej Radziwiłłów oraz kunstkamery Piotra I w Sankt Petersburgu, [w:] P. Borowy, J. Pomian (red.), Rzeczpospolita i Rosja w epoce nowożytnej. Relacje, polityka, kultura, Wydawnictwo Naukowe ArcheGraph, Łódź–Wrocław 2019, s. 100–114. Jacob Theodor Klein, [w:] E. Rostworowski (red.), Polski Słownik Biograficzny, t. 12, Polska Akademia Nauk, Instytut Historii, Wrocław 1966–1967, s. 576–578.
akóbczyk-Gola A., „Ku pospolitej potrzebie” – testament Zygmunta Augusta i pierwsza polska publiczna kolekcja sztuki, [w:] R. Rusnak (red.), Zygmunt II August i kultura jego czasów. W pięćsetlecie urodzin ostatniego Jagiellona na polsko – litewskim tronie, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2022, s. 393–441.
Jan Filip Breyne, [w:] W. Konopczyński (red.), Polski słownik biograficzny, t. 1, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1935, s. 440
Jan Krzysztof Gottwald, [w:] K. Lepszy, Z. Abrahamowicz (red.), Polski słownik biograficzny, t. 8, Polska Akademia Nauk, Instytut Historii, Wrocław 1959–1960, s. 388.
Jarzębski A., Gościniec albo krótkie opisanie Warszawy 1643 roku, Wydawnictwo Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, Warszawa 1909, https://polona.pl/item-view/8491537e-a9b6-455f-a9c6-42fe2f782541?page=6 [dostęp: 10.01.2026].
Kotarski L., Muza gdańska Janowi Sobieskiemu 1673–1696, Ossolineum, Wrocław 1985.
Kotłubaj E., Galeria Nieświeska portretów Radziwiłłowskich, A. Marcinowski, Wilno 1857.
Lorentz S., Przewodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, Interpress, Warszawa 1971.
Łaszczyńska O., Franaszek A., Testament Zygmunta Augusta, [w:] A. Franaszek, O. Łaszyńska, S. Nahlik (red.), Testament Zygmunta Augusta, Państwowe Zbiory Sztuki, Kraków 1975, s. 1–45.
Nahlik S., Testament ostatniego z Jagiellonów, [w:] A. Franaszek, O. Łaszyńska, S. Nahlik (red.), Testament Zygmunta Augusta, Państwowe Zbiory Sztuki, Kraków 1975, s. V–XVII.
Pomian K., Zbieracze i osobliwości. Paryż–Wenecja XVI–XVIII wiek, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie, Lublin 2001.
Rottermund A., Grand Tour w kulturze europejskiej, [w:] J. Mieleszko (red.), Grand Tour. Narodziny kolekcji Stanisława Kostki Potockiego. Pamiątka z wystawy zorganizowanej w ramach jubileuszu 200-lecia działalności Muzeum w Wilanowie 1805–2005, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2006, s. 13–22.
Scheicher E., Dictionary of Art. Kunstkammer, t. 18, Londyn–Nowy Jork 2008.
Szmydki R., Kontakty artystyczne królewicza Władysława Zygmunta Wazy z Antwerpią. Misja Mathieu Rouaulta do Polski w 1626 roku, Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa 2002.
Talbierska J., Grafika XVII wieku w Polsce. Funkcje, ośrodki, artyści, dzieła, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2011.
Tazbir J., Zygmunt II August, [w:] A. Garlicki (red.), Poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1998, s. 335–344.
Ziarnek M., Badacze szaty roślinnej Pomorza sprzed 1945 roku, Zakład Botaniki i Ochrony Przyrody, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny – Lonicera Krzysztof Ziarnek, Szczecin 2012.
Żygulski Z. jun., Muzea na świecie. Wstęp do muzealnictwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982.
Arabas I., Nauka, natura i sztuka w gabinetach osobliwości, „Panacea” 2007, t. 20, nr 3, s. 33, s. 1–4.
Arabas I., Przyrodnicy, kolekcjonerzy i teoretycy muzealnictwa, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2009, t. 54, nr 1, s. 115–130.
Augustyniak U., Wartość komemoratywna i emocjonalna „przedmiotów kunstkammerowych” Radziwiłłów birżańskich w XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2025, t. 73, nr 2, s. 181–195, https://doi.org/10.23858/KHKM73.2025.2.002.
Brzezina K., Gabinet osobliwości Hieronima Floriana Radziwiłła w Białej, „Studia Podlaskie” 1997, t. 7, s. 5–20.
Brzezina-Scheuerer K., Między wiarą, a wiedzą. Zainteresowanie księcia Hieronima Floriana Radziwiłła naturą i medycyną, „Klio” 2018, t. 46, nr 3, s. 89–107.
Daszkiewicz P., Książki gdańskich przyrodników w zbiorach rękopisów Biblioteki Głównej Narodowego Muzeum Historii Naturalnej (Museum National d’Historie Naturelle), „Z badań nad książką i księgozbiorami historycznymi” 2017, s. 403–412, https://doi.org/10.33077/uw.25448730.zbkh.2017.89.
Jakubowski J., „Musaeum Gottwaldianum” ze zbiorów Biblioteki Politechniki Gdańskiej i wydawnicze losy dzieł Christophorusa Gottwalda (1636-1700) w XVIII w., „Porta Aurea” 2015, t. 14, s. 93–119.
Kurkowa A., Jakub i Jan Filip Breynowie – uczeni gdańscy XVII i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1987, t. 33, nr 3–4, s. 661–677.
Pękacka-Falkowska K., Wokół sprzedaży gdańskiego Muzeum doktorów Gottwaldów. Johann Philipp Breyne i jego korespondenci, „Zapiski Historyczne” 2017, t. 82, nr 3, s. 33–56, http://dx.doi.org/10.15762/ZH.2017.34.
Piekiełko-Zemanek A., Sesja jubileuszowa 200-lecia Krakowskiego Ogrodu Botanicznego, „Kwartalnik Historii i Nauki” 1984, t. 29, nr 1, s. 240–242.
Pudlis A., Kunstkamera. Gabinet sztuki królewicza Władysława Zygmunta Wazy i jego antwerpskie konotacje, „Kronika Zamkowa Roczniki” 2020, t. 73, nr 7, s. 35–58.
Szafran P., Katalog aukcyjny i aukcja biblioteki Fryderyka Fabriciusa w 1772 roku na tle aukcji bibliofilskich w Gdańsku do końca XVIII wieku, „Libri Gadenenses, Rocznik Biblioteki Gdańskiej PAN” 1968, t. 1, s. 55–106.
Jagiełło J., Etienne de la Hyre?, „Gabinet sztuki królewicza Władysława Zygmunta Wazy”, https://culture.pl/pl/dzielo/etienne-de-la-hyre-gabinet-sztuki-krolewicza-wladyslawa-zygmunta-wazy [dostęp: 10.01.2026].
Grześkowiak R., Sobieski’s Rembrandts, https://wilanow-palac.pl/en/knowledge/sobieski-s-rembrandts [dostęp: 10.01.2026].
Król K., Kolekcjonerskie pasje Teofili Konstancji z Radziwiłłów Morawskiej (1738–1807), https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/kolekcjonerskie-pasje-teofili-konstancji-z-radziwillow-morawskiej-1738-1807 [dostęp: 10.01.2026].
Kucharski A., Dyplomacja i turystyka – królewicz Władysław Waza w posiadłościach hiszpańskich (1624–1625), https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/dyplomacja-i-turystyka-krolewicz-wladyslaw-waza-w-posiadlosciach-hiszpanskich-1624-1625 [dostęp: 10.01.2026].
Orłowski B., Korespondencja Władysława IV z Galileuszem, https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/korespondencja-wladyslawa-iv-z-galileuszem [dostęp: 10.01.2026].
Pękacka-Falkowska K., Gdańska kolekcja naturaliów Breyne’ów, https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/gdanska-kolekcja-naturaliow-breyne-ow [dostęp: 10.0.2026].
Pękacka-Falkowska K., Peregrinatio academica gdańskiego przyrodoznawcy Johanna Philippa Breyne’a, cz. 1. Słynne kolekcje naturaliów, ogrody oraz muzea (Londyn i okolice), https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/peregrinatio-academica-gdanskiego-przyrodoznawcy-johanna-philippa-breyne-a-cz-i-slynne-kolekcje-naturaliow-ogrody-oraz-muzea-londyn-i-okolice [dostęp: 10.02.2026].
Rottermund A., Kolekcjonerstwo w Polsce od średniowiecza do dzisiaj, https://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/7194/1/Rottermund_Kolekcjonerstwo_w_Polsce_2011.pdf [dostęp: 10.01.2026].
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Ewa Dąbrowska (Autor)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Wszystkie artykuły udostępniane są na licencji:
Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
