Od ewolucji do rewolucji. Rozwój zamka skałkowego w kontekście militarnym i jego wpływ na zmiany w taktyce walki piechoty w okresie nowożytnym

Michał Mackiewicz

doi:10.5281/zenodo.21453304

Autor

Michał Mackiewicz Autor https://orcid.org/0009-0002-0859-3675

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.21453304

Słowa kluczowe:

muszkiet lontowy, zamek skałkowy, karabin skałkowy, skuteczność broni palnej, taktyka piechoty, bagnet szpuntowy, bagnet tulejowy, broń regulaminowa, standaryzacja uzbrojenia, piechota w siedemnastym wieku

Abstrakt

Artykuł koncentruje się na wczesnym okresie wojskowej kariery zamka skałkowego postrzeganego jako fundament nowożytnej rewolucji militarnej. Jego stosunkowo powolna adaptacja wynikała z dominacji zamka lontowego, zawodnego i niebezpiecznego, ale równocześnie taniego i prostego – optymalnego w epoce armii zaciężnych i półzawodowych, organizowanych na czas konkretnej kampanii. Przełomem stało się opracowanie w XVII w. przez Marina le Bourgeois zamka typu francuskiego. Konstrukcja ta, dzięki zintegrowaniu krzesiwa z pokrywą panewki (baterią) i wprowadzeniu pionowego ruchu dźwigni spustowej, zapewniła niespotykaną wcześniej niezawodność i szybkostrzelność, co zapewniało przewagę na polu walki. Mimo początkowych oporów ekonomicznych i konserwatyzmu władców (np. Ludwika XIV), na przełomie XVII i XVIII w. karabin skałkowy stał się standardem. Jego połączenie z bagnetem tulejowym doprowadziło do całkowitego wycofania pikinierów i narodzin taktyki linearnej, opartej na niszczycielskiej sile salw i szyku trójszeregowym.

Bibliografia

Aubry B., L’histoire de la baïonette française. À trawers les siècles, Editions du Brevail, Brazey-en-Plaine 2014.

Bianchi D., French Miltary Small Arms 1717–1865. Volume I: Flintlock Longarms, Andrew Mowbray, Woonsocket 2015.

Blackmore H.L., British Military Firearms 1650–1850, Herbert Jenkins, Londyn 1961.

Brooker R., Landeszeughaus Graz, Austria. Radschloss sammlung / wheellock collection, Landesmuseum Joanneum, Graz 2013.

Brzezinski R., Armia Gustawa Adolfa (1). Piechota, Napoleon V, Oświęcim 2019.

Brzezinski R., Lützen 1632. Apogeum wojny trzydziestoletniej, Egis, Kraków 2001.

Collin J., Piechota w XVIII wieku. Taktyka, [b.w.], Oświęcim 2011.

Cottaz M., L’Arme a Fue Portative Française, A. Morancé, Paryż 1971.

Chartrand R., The Armies and Wars of the Sun King 1643–1715. Volume 2: The Infantry of Louis XIV, Helion & Company, Warwick 2020.

Delbrück H., Nowożytna sztuka wojenna, Napoleon V, Oświęcim 2016.

Drejholt N., Firearms of the Royal Armouries I. From Gustav II Adolf to Charles XIII, Livrustkammaren, Sztokholm 1996.

Drejholt N., Firearms of the Royal Armouries II, Livrustkammaren, Sztokholm 2007.

Flatnes Ø., From Musket to Metallic Cartridge: A Practical History of Black Powder Firearms, The Crowood Press, Ramsbury 2013.

Gabriel E., Die Hand- und Faustfeuerwaffen der Habsburgischen Heere, ÖBV, Wiedeń 1990.

Giovio P., Le Vite Del Gran Capitano e Del Marchese di Pescara, G. Laterza & figli, Bari 1931.

De Groot B., Armie holenderskie wojny osiemdziesięcioletniej 1568-1648 (1). Piechota, Napoleon V, Oświęcim 2020.

Hayward J.F., The Art of the Gunmakers, Vol. I 1500–1660, Barrie & Rockliff, Londyn 1962.

Hayward J.F., Further Notes on the Invention of the Flintlock, [w:] R. Held (red.), Art., Arms and Armour. An Internal Anthology. Vol. 1. 1979–1980, Acquafresca Editrice Chiasso 1979, s. 238–251.

Hughes B.P., Firepower. Weapons Effectivenes on the Battlefield, 1630–1850, Arms and Armour Press, Londyn 1974.

Kist J.B., Puype J.P., Van der Mark W., Van der Sloot R.B.F., Dutch Muskets and Pistols. An Illustrated History of Seventeenth Century Gunmaking in the Low Countries, Gaade, Haga 1974.

Konstam A., Rickman D., Peter the Great’s Army. Infantry, Osprey Publishing, Londyn 1993.

Lavin J.D., A History of Spanish Firearms, H. Jenkins, Londyn 1965.

Lenk T., The Flintlock. Its Origin, Development, and Use, Skyhorse Publishing, Nowy Jork 2007.

Lunde H.O., Dynastia wojowników. Wojny Szwecji 1611–1721, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2014.

Lynn J.A., Wojny między państwami, [w:] G. Parker (red.), Historia sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych, Książka i Wiedza, Warszawa 2008, s. 187–209.

Mackiewicz M., Rosyjska „trzy siódemka” – karabin skałkowy wz. 1808 ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Przyczynek do dziejów rosyjskiej broni strzeleckiej, „Muzealnictwo Wojskowe” 2023, t. 12, s. 164–187.

Markiewicz W.E., Sportivnoe i ohotničʹe strelkovoe oružie, Poligon, Sankt Petersburg 2005

Martin J., Armes a feu de l’armee francaise 1860 à 1940, Crepin-Leblond, Paryż 1974.

Newark T., Gunpowder Armies, Concord Publication, Hong Kong 2005.

Norris J., Fix Bayonets, Pen & Sword Military, Barnsley 2016.

Notario López I.J., Hiszpańskie „tercios” 1536–1704, Napoleon V, Oświęcim 2016.

Parker G., Wojny dynastyczne 1494–1660, [w:] G. Parker (red.), Historia sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych, Książka i Wiedza, Warszawa 2008, s. 166–186.

Plewczyński M., Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. T. 3. Lata 1576–1599, Inforteditions, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013.

Reid S., The Flintlock Musket. Brown Bess and Charleville 1715–1865, Osprey Publishing, Oxford 2016.

Roberts K., Taktyka formacji pikiniersko-muszkieterskich w okresie 1590–1660, Napoleon V, Oświęcim 2016.

Roberts K., Muszkieter z muszkietem lontowym 1588-1688, Napoleon V, Oświęcim 2018.

Spencer M., Early Firearms 1300-1800, Shire Publications, Oxford 2008.

Stefańska Z., Arkebuz, hakownica i muszkiet. Artykuł dyskusyjny, „Muzealnictwo Wojskowe” 1989, t. 4, s. 215–237.

Swiesznikow I., Broń z pola bitwy pod Beresteczkiem 1651 r., „Muzealnictwo Wojskowe” 1995, t. 6, s. 244–292.

Szymczak J., Początki broni palnej w Polsce (1383–1533), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2004.

Teodorczyk J., Dramat jazdy polskiej. Przyczyny porażek wojsk koronnych w walkach z Kozakami zaporoskimi w latach 1648–1652, [w:] M. Nagielski (red.), Epoka „Ogniem i mieczem” we współczesnych badaniach historycznych: zbiór studiów, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2000, s. 121–136.

Żmodikow A., Żmodikow J., Taktyka armii rosyjskiej w dobie wojen napoleońskich, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2010.